F.A.M.A JUBILATKA OD MALUCHA DO SENIORA



PL |  EN

NOWE ORGANY
I FORTEPIAN

Organy budowane w salach koncertowych od początku XIX wieku otworzyły nowe możliwości artystyczne zarówno dla kompozytorów jak i wykonawców. Umożliwiły wykonywanie dzieł, w których organy pełniły rolę instrumentu uzupełniającego brzmienie orkiestry a także mogły towarzyszyć chórom i solistom. Mogły również - poprzez recitale i koncerty z orkiestrą. - służyć prezentacji literatury organowej i bogatej literatury kameralnej z udziałem organów. Stworzyły w ten sposób nowe formy prezentacji dzieł muzycznych i poszerzyły zakres działalności instytucji filharmonicznych o nowe elementy i wartości. Kierując się takimi założeniami, od początku w planach rozbudowy siedziby Filharmonii Śląskiej przewidywano budowę wysokiej jakości organów koncertowych, dostosowanych do wielkości sali jak i przyszłych zadań artystycznych.

Projektując nową cześć budynku konieczne było uwzględnienie odpowiedniej powierzchni i kubatury, by zmieścić skomplikowane mechanizmy i zespół brzmieniowy, składający się z około 2500 piszczałek, wykonanych z wysokoprocentowej cyny i różnych gatunków drewna. W założeniu organy sprostać powinny wymogom instrumentu uniwersalnego, pozwalającego na wykonywanie literatury organowej różnych stylów i epok, a także utworów kameralnych i partii organowych w barokowej i romantycznej muzyce oratoryjnej. Wykonanie tak skomplikowanej budowy można było powierzyć jedynie firmie, która reprezentując najwyższy poziom rzemiosła artystycznego posiadała  także duże doświadczenie w budowie organów w salach koncertowych. W drodze przetargu wybrano niemiecką firmę „Karl Schuke Berliner Orgelbauwerkstatt”, która w marcu bieżącego roku doprowadziła dzieło do szczęśliwego końca.

Organy posiadają 36 głosów (rejestrów), rozłożonych na trzy manuały i pedał. Podstawowy trzon brzmieniowy stanowią  zespoły manuału głównego (Hauptwerk), obsługiwanego przez pierwszy manuał oraz zespołu tzw. symfonicznego, umieszczonego w szafie, posiadającej ruchomą ścianę czołową w formie żaluzji. Pozwala to na płynną zmianę dynamiki poprzez otwieranie i zamykanie żaluzji, co szczególnie przydatne jest w muzyce romantycznej, w akompaniamentach i partiach towarzyszących dziełom orkiestrowym. Zespół ten, zwany „Schwellwerkiem”, obsługiwany jest przez manuał II i znajduje się w tylnej części szafy organowej. Oba wymienione zespoły brzmieniowe dysponują łącznie  23 głosami, od eterycznych głosów smyczkowych, poprzez zestaw fletów, aż  po głosy mieszane (mikstury) i głosy języczkowe, imitujące instrumenty dęte (trąbka, obój) . Ich połączenie pozwala na uzyskanie potężnego organo  pleno, o rozpiętości kilku oktaw, opartego na głosach 16-stopowych i pełnym chórze głosów pryncypałowych, z których największe umieszczone zostały w prospekcie. Uzupełnieniem brzmienia jest zespół pozytywu (Positiv), zawierający głosy utrzymane w stylistyce barokowej. Ten niewielki, bo zaledwie 5 głosowy zespół brzmieniowy, obsługiwany przez III manuał, jest niezwykle przydatny w muzyce dawnej, szczególnie zaś w realizacji partii basso continuo oraz w akompaniamentach. Trzem zespołom manuałowym towarzyszy sekcja pedału, zawierająca najniższe głosy, stanowiące podstawę basu. Odnajdziemy tu ciemne głosy fletowe jak i głosy imitujące wiolonczele i kontrabasy a także donośny puzon, wzmacniający brzmienie najniższej linii melodycznej.

Zróżnicowane dynamiką, barwą i charakterem głosy stwarzają organiście wręcz nieograniczone możliwości kreacji artystycznej. Każdy z nich użyty może być oddzielnie jak i  poprzez połączenie z innymi głosami, tworzyć zestawy pozwalające na zróżnicowanie brzmienia w zależności od stylu, faktury i formy utworu. Odpowiednie łączenie głosów organowych jest niezbędnym elementem stylowej interpretacji utworów różnych epok, od dzieł renesansowych po współczesne, a także składnikiem sztuki improwizacji, nierozerwalnie związanej z muzyką organową.

Sprzymierzeńcem organisty jest odpowiedni system sterowania organami (tzw. traktura), czyli przekazywania impulsu od klawisza do piszczałki. W organach Filharmonii Śląskiej zastosowano uświęconą tradycją trakturę mechaniczną – najlepszą, jaką wymyślono i do której powrócono w budownictwie organowym po II wojnie światowej. Po licznych eksperymentach  XIX- i XX-wiecznych, wykorzystujących wspomaganie pneumatyczne i elektromagnetyczne, na całym świecie buduje się dziś organy o tradycyjnym, mechanicznym  systemie sterowania klawiszami, wykorzystując jedynie elektromagnetykę do uruchamiania głosów, czyli włączania i wyłączania rejestrów organowych. Pozwala to na programowanie odpowiednich zestawów barwowo-dynamicznych i wprowadzanie ich w trakcie gry jednym naciśnięciem odpowiedniego włącznika. Również i w naszych organach zastosowano tego rodzaju system (tzw. kombinacje Zetzera).

Organy zamyka prospekt umieszczony na cokole, zawierającym stół gry. Organista siedzi wprawdzie tyłem do orkiestry i słuchaczy, ma jednak najbliższy kontakt z całym mechanizmem organów, co jest niezwykle ważne dla komfortu gry i jej precyzji, zwłaszcza dla operowania artykulacją. Pomimo znacznej długości traktury, łączącej klawisze z piszczałkami, opór klawiatur jest nieznaczny, a obsługa całego systemu naturalna i wygodna. Wielka w tym także zasługa mistrzowskiego wykonania tzw. wiatrownic klapowo-zasuwowych, czyli skomplikowanych skrzyń, rozdzielających powietrze poszczególnym piszczałkom. Prospekt, czyli wizualna strona organów, utworzony został z prostych pól piszczałkowych i nawiązuje do klasycystycznych, symetrycznych form geometrycznych, mających swoje odpowiedniki w architekturze sali koncertowej.

Nowe organy Filharmonii Śląskiej są instrumentem najwyższej klasy. Będą więc z pewnością inspiracją do wielu wydarzeń artystycznych i przyciągać będą melomanów jak i organistów. Staną się kolejnym elementem kultury muzycznej naszego regionu i miasta, w którego świątyniach  rozbrzmiewa już wiele wysokiej jakości organów, zarówno dawnych jak i współczesnych. Od dziś do tej tradycji wpisują się organy filharmoniczne, wzbogacając instrumentarium organowe Katowic i całego Śląska.
                                   prof. Julian Gembalski




Odczuwam niezwykłą radość z faktu, że przy okazji przebudowy swej siedziby Filharmonia Śląska zakupiła nowy instrument koncertowy firmy Steinway&Sons. Od dziesięcioleci ten właśnie producent fortepianów wyznacza standardy jakościowe, co sprawia, że pomimo dużej konkurencji na rynku jest to marka odruchowo utożsamiana z wielką pianistyką i słynnymi salami koncertowymi. Tak więc z dużą dozą zarówno ekscytacji a zarazem odpowiedzialności (instrument ten będzie na filharmonicznej służbie zapewne przez szereg lat) udaliśmy się wraz z Panami Piotrem Banasikiem i Wenancjuszem Szołtysikiem do europejskiej siedziby firmy w Hamburgu.

Szczególne walory brzmieniowe Steinway’a model D-274 to efekt niezwykle rygorystycznych norm produkcyjnych, perfekcji obecnej na każdym etapie wytwarzania ale również czegoś nie do końca uchwytnego za pomocą naukowych przyrządów czy metod. Ogromna skala barw dźwiękowych, szeroka amplituda dynamiki sprawiają, że instrument ten w rękach wytrawnego wirtuoza potrafi być znakomitym odzwierciedleniem wyobraźni artysty, wrażliwym i inspirującym partnerem. W czasach wszechobecnego, marketingowego bełkotu brzmi to może niewiarygodnie, ale wyprodukowanie fortepianu w fabrykach Steinway’a jest traktowane nie tylko w kategoriach biznesowych ale jako akt tworzenia dzieła sztuki!

Jednym z podstawowych kryteriów, jakimi kierowaliśmy się przy selekcji (firma Steinway&Sons udostępniła nam 6 fortepianów) było wskazanie takiego instrumentu, który sprawdzi się w warunkach koncertu z orkiestrą.

Tak więc priorytetową sprawą było wybranie instrumentu o potężnym brzmieniu a zarazem cechującego się typową dla Steinway’a bogatą paletą kolorów instrumentalnych. Mam nadzieję i podstawy sądzić, że filharmoniczny model D będzie uczestnikiem wielu fantastycznych koncertów w tej tak zasłużonej dla kultury Śląska Instytucji!
prof. Zbigniew Raubo

Projekt "Rozbudowa Filharmonii Śląskiej w Katowicach" współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Priorytetu XI Kultura i Dziedzictwo Kulturowe, Działania 11.2 -Rozwój oraz poprawa stanu infrastruktury kultury o znaczeniu ponadregionalnym Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013.

NEWSLETTER

Chcesz być powiadamiany o nowościach ?
Zamów newsletter: